Normatywność algorytmiczna w polszczyźnie. Kodyfikacja, uzus, algorytm

Piotr Zbróg

PIOTR ZBRÓG – prof. dr hab. w zakresie językoznawstwa, autor i współautor ponad 200 publikacji naukowych i dydaktycznych, w tym kilkunastu monografii, monografii pod redakcją naukową, słowników, artykułów w czasopismach polskich i zagranicznych, programów nauczania i podręczników do nauczania języka polskiego. Zainteresowania naukowe: językoznawstwo normatywne, kultura języka, składnia współczesna i historyczna, komunikacja i jej zakłócenia, reprezentacje społeczne. Prowadzi programy poświęcone poprawnej polszczyźnie w TVP 3 („Bezbłędnie”) oraz w Radiu „Kielce” („Rozprawy z językiem”), a także Poradnię Językową w Instytucie Literaturoznawstwa i Językoznawstwa UJK, którego jest dyrektorem.

Duże modele językowe (LLM) nie tylko piszą teksty na życzenie. Bez przerwy rozstrzygają też, które z konkurujących form językowych są dopuszczalne: czy istnieje żeńska forma „premierka”, czy zdanie w gwarze podhalańskiej brzmi naturalnie, czy regionalizm należy poprawić czy zaakceptować. Skala tych rozstrzygnięć wielokrotnie przewyższa łączny dorobek wszystkich polskich instytucji normatywnych razem wziętych, a mimo to nie towarzyszy im ani uzasadnienie, ani procedura odwoławcza, ani podmiot, któremu można by decyzję przypisać.

Piotr Zbróg proponuje dla tego zjawiska pojęcie normatywności algorytmicznej. Definiuje ją jako zdolność systemów uczenia maszynowego do narzucania użytkownikom określonych wzorców językowych poprzez mechanizmy korekty, przewidywania, oceny i generowania tekstu. Pokazuje, że obok kodyfikacji i uzusu funkcjonuje ono aktualnie jako trzeci wymiar normy. Na podstawie dwóch faz pomiarów rekonstruuje mechanizm normy warstwowej. Opisuje też polszczyznę algorytmiczną jako nową odmianę języka oraz halucynacje normatywne, czyli przypadki, w których systemy fabrykują nieistniejące formy językowe oraz reguły poprawnościowe.

W monografii Autor proponuje pojęcia i narzędzia pomiaru tam, gdzie dotąd wykorzystywano wyłącznie przeczucie, oraz wskazuje, gdzie interwencja instytucjonalna w zakres działania LLM-ów pozostaje dziś pilna. Pozycja adresowana jest do językoznawców badających normę językową, badaczy przetwarzania języka naturalnego oraz osób odpowiedzialnych za politykę językową.


prof. dr hab. Ireneusz Bobrowski